қазрусeng
:
:
«Шивээт Улаан» ғұрыптық кешені және таңбатасы
Татпар (Құтлық) қаған ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Хүйіс Толгой ғұрыптық кешендері мен бітіктастары
Нири қаған ғұрыптық кешені мен бәдізі
Ел етміш (Білге атачым) Йабғұның ғұрыптық кешенi және бiтiктастары
Күлтегiн ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Бiлге қаған ғұрыптық кешені және бітіктасы
Тұнық-ұқ ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Күлі-чұр ғұрыптық кешені және бітіктасы
Алтын Тамған Тархан ғұрыптық кешені және бітіктасы
"Чойр" ғұрыптық кешені мен бәдіздегі мәтін
Күлтарханға арналған жартастағы мәтін
«Их Хануй көлi» ғұрыптық кешені және барықтағы мәтін
Ел Етмiш Бiлге қаған (Мойын-чұр) ғұрыптық кешенi және бітіктастары
Ел Етміш Білге қағанның (Тариат//Тэрх) екінші бітіктасы
«Тэсийн» бітіктасы
Орду-балық I (Қарабалғасұн I) бітіктасы
Орду-балық II (Қарабалғасұн II) бітіктасы
«Тэвш» бітіктасы
Қола мөрдегі жазу
Мыс тиындағы жазу
Тайхар жартастағы көне түрiк жазулары
Долоодойн бітіктасы
Сүүжийн бітіктасы
Сэврэй бітіктасы
«Дарви» жартас жазулары
Бөмбөгөр ғұрыптық кешені мен бітіктасы
“Зурийн овоо” жартастағы түрiк бiтiк жазуы
"Зүүн оройн өвөлжөө" (Ақ шоқы) түрік бітік мәтіні
"Гурвалжин уул" тауындағы түрiк бiтiк жазуы
Қара қату (Эрээн харганат) бұғытасындағы көне түрік мәтін
"Бага ойгор" (Кіші ойғыр) түрік бітік-жазуы
«Их бичигт» түрiк бiтiк жазуы
“Дэл уул” (Жалды тау) түрiк бiтiк жазуы.
“Шаахар толгой” (Шақ төбешiк) түрiк бiтiк жазуы
"Гурван мандал" (Ү­ш мандым) түрiк бiтiк жазуы
Байбалық қамалы
Өвөрхангай мұражайындағы тастың бетіндегі мәтін
«Өнгөт» ғұрыптық кешені
«Мухар» ғұрыптық кешені
"Даян нуур" ғұрыптық кешені мен бәдізі
"Өртеңбұлақ" көне түрік мәтіні
“Олон нуур” ғұрыптық кешені
"Ачит нуур" түрiк бiтiктасы
“Хөх хөтөл” түрiк бiтiк-жазуы
"Бигэр" жартастағы түрiк бiтiк жазуы
«Хөгнө Тарни» қорғаны мен бәдізі
"Цахир" жартастағы көне түрік жазулары
"Ямаан Ус" жартастағы «Ханан хад» көне түрік жазулары
"Зүрх уул" (Жүрек тауы) тауындағы түрік бітік мәтін
Налайхын бітігі
«Тэхтийн гол» жартасындағы көне түрік мәтіні
«Рашаан хад» жартасындағы көне түрік мәтіні
Хар-Салаа IV түрік бітік мәтіні
  Ел Етміш Білге қағанның (Тариат//Тэрх) екінші бітіктасы

Ел Етміш Білге қағанның (Тариат//Тэрх) екінші бітіктасы


753 ж.

747- 759 ж. билік құрған Ел Етмiш Бiлге қағанға арналған ескерткiш кешен. Оның аты көне түрікше :

Teŋiride: bolmuš: El Etmiš Bilge: qaγan:


«Тариатын ескерткіші», «Тариатын Орхон жазуының жаңа ескерткіші», «Тэрхийн ескерткіші»


қазіргі Моңғолия Арханғай аймағы Тариат сұмыны Хойд Тэрхийн өзенінен солтүстікте «Долоон мод» деген жерден табылған.

Бітіктас бөлшектері Моңғолия Археология институтының лабораториялық қоймасында сақтаулы тұр. Тұғыр тасбақа Моңғолия Ұлттық академиясының есік алдында қойылған.


Бітіктас пен тұғыры арнайы салынған көтеріңкі жер қабатында орналасқан екен.

Бітіктас ақшыл сұрғылт түсті граниттен жасалынған. Бітіктастың төрт бетінде 30 жол мәтін қашалған. Тұғыр тасбақасы сұрғылт түсті граниттен жасалынған. Тасбақа жонында ұңғысы бар. Тасбақаның оң жақ жанбасында таңба және 1 жол мәтін қашалған.


сапты төмеңгі бөлшегі – 0,8х0,35х0,24 м; ортаңғы бөлшегі– 0,9х0,35х0,24 м, үстіңгі бөлшегі – 0,75х0,35х0,24 м, жалпы өлшемі – 2,35 х 0,3-0,35 х 0,2-0,24м. Тұғыр тасбақаның өлшемі-0,8х0,35х0,24 м;


1956 ж. моңғол археологы Ц.Доржсүрэн алғаш тауып, жерден 1 м-дей қылтиып көрініп тұрған тасбақа жонындағы бітіктас бөлшегін қазып тексерді және зерттеу жүргізген соң қайтадан көміп қояды 209 . 1969 ж. Совет-Моңғолия бірлескен тарихи-мәдени экпедициясы 210 тарапынан қайтадан қазылып, қағаз қалыптық көшірме (эстампаж) алынды. 1970 жылы Н.Сэр-Оджав, В.В.Волков археологиялық қазбалар жүргізіп біітктастың қалған екі бөлшегін тауып анықтады 211 . Аталмыш бітіктастың мәтіндік, тарихи-деректанулық зерттеулерін Б.Базылхан 212 , М.Шинэхүү 213 , С.Г.Кляшторный 214 , Т.Текин 215 , Қ. Сартқожаұлы 216 жасады.

1996-1997 ж. Моңғолия-Жапония бірлескен экспедициясы бітіктасты зерделей тексерген 217 . Аталмыш бітіктас жайында 2002ж., 2004 ж. Қазақстандық экспедициялар зерттеу жүргізген.


  Н.Базылхан "Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Ениесей, Талас)" //"Қазақстан тарихы түркі тілді деректемелерде" атты сериясы бойынша. II том. - Алматы: Дайк-пресс, 2005. - Б. 139-145.

1.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (1)
2.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (2)
3.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (3)
4.Edouard Chavannes. Documents sur les Tou-Kiue Occidentaux
Электронды тарихи-мәдени қордың негізі "Мәдени мұра" мемлекеттік бағдарламасының "Шығыстану секциясы" Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институты тарапынан 2005 жарияланған "Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері" сериясының 2-томы "Н.Базылхан "Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Ениесей, Талас)" Алматы: Дайк-Пресс. 2005, 252 б. +144 бет жапсырма" атты ғылыми еңбек болды. Ғылыми редакторлары: т.ғ.д., проф. М.Қ.Әбусейтова,
ф.ғ.д., проф.Б.Бұхатұлы.
Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының директоры т.ғ.д., проф. Меруерт Қуатқызы Әбусейтоваға көрсеткен көмегі үшін алғыс білдіреміз.

 

қазрусeng
© Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университет.
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті тапсырысы бойынша жүргізілген
"Жазба және этноархеологиялық деректемелер бойынша қазақ тілінің тарихи-мәдени ақпарат көздерін жасау" жұмысы шеңберінде жасалған.