қазрусeng
:
:
«Шивээт Улаан» ғұрыптық кешені және таңбатасы
Татпар (Құтлық) қаған ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Хүйіс Толгой ғұрыптық кешендері мен бітіктастары
Нири қаған ғұрыптық кешені мен бәдізі
Ел етміш (Білге атачым) Йабғұның ғұрыптық кешенi және бiтiктастары
Күлтегiн ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Бiлге қаған ғұрыптық кешені және бітіктасы
Тұнық-ұқ ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Күлі-чұр ғұрыптық кешені және бітіктасы
Алтын Тамған Тархан ғұрыптық кешені және бітіктасы
"Чойр" ғұрыптық кешені мен бәдіздегі мәтін
Күлтарханға арналған жартастағы мәтін
«Их Хануй көлi» ғұрыптық кешені және барықтағы мәтін
Ел Етмiш Бiлге қаған (Мойын-чұр) ғұрыптық кешенi және бітіктастары
Ел Етміш Білге қағанның (Тариат//Тэрх) екінші бітіктасы
«Тэсийн» бітіктасы
Орду-балық I (Қарабалғасұн I) бітіктасы
Орду-балық II (Қарабалғасұн II) бітіктасы
«Тэвш» бітіктасы
Қола мөрдегі жазу
Мыс тиындағы жазу
Тайхар жартастағы көне түрiк жазулары
Долоодойн бітіктасы
Сүүжийн бітіктасы
Сэврэй бітіктасы
«Дарви» жартас жазулары
Бөмбөгөр ғұрыптық кешені мен бітіктасы
“Зурийн овоо” жартастағы түрiк бiтiк жазуы
"Зүүн оройн өвөлжөө" (Ақ шоқы) түрік бітік мәтіні
"Гурвалжин уул" тауындағы түрiк бiтiк жазуы
Қара қату (Эрээн харганат) бұғытасындағы көне түрік мәтін
"Бага ойгор" (Кіші ойғыр) түрік бітік-жазуы
«Их бичигт» түрiк бiтiк жазуы
“Дэл уул” (Жалды тау) түрiк бiтiк жазуы.
“Шаахар толгой” (Шақ төбешiк) түрiк бiтiк жазуы
"Гурван мандал" (Ү­ш мандым) түрiк бiтiк жазуы
Байбалық қамалы
Өвөрхангай мұражайындағы тастың бетіндегі мәтін
«Өнгөт» ғұрыптық кешені
«Мухар» ғұрыптық кешені
"Даян нуур" ғұрыптық кешені мен бәдізі
"Өртеңбұлақ" көне түрік мәтіні
“Олон нуур” ғұрыптық кешені
"Ачит нуур" түрiк бiтiктасы
“Хөх хөтөл” түрiк бiтiк-жазуы
"Бигэр" жартастағы түрiк бiтiк жазуы
«Хөгнө Тарни» қорғаны мен бәдізі
"Цахир" жартастағы көне түрік жазулары
"Ямаан Ус" жартастағы «Ханан хад» көне түрік жазулары
"Зүрх уул" (Жүрек тауы) тауындағы түрік бітік мәтін
Налайхын бітігі
«Тэхтийн гол» жартасындағы көне түрік мәтіні
«Рашаан хад» жартасындағы көне түрік мәтіні
Хар-Салаа IV түрік бітік мәтіні
  Долоодойн бітіктасы

Долоодойн бітіктасы


VIII-IX ғасыр.

Қырғыз мемлекеті дәуіріне қатысты мәтін. Мазмұны жағынан Енисей ескерткіштерімен үндес келеді.


«Долоодойн ескерткіші»


қазіргі Моңғолия Увс аймағы Түргэн сұмыны Хар ус деген жерден табылған.

Увс аймағы Улаангом сұмыны өлкетану музейінде орнатылған.


Ірі қорған (шеңбері - 17,5 м), бітіктастан тұрады.

Бітіктас қызғылт қоңыр түсті гранит тастан жасалынған. Мәтін 4 жол, таңба әріптедің биіктігі 7,5-8 см, ені 6,9-7,1 см, қашау тереңдігі 0,1-0,2 см. Бірінші жолдың (D-1) ұзындығы шамамен 105 см, екінші жол (D-2) - 102 см, үшінші жол (D-3) 103 см, төртінші жол (D-4) 102 см. Мәтіннің жол басы төменгі тұсынан жоғары қарай қашалған. Мәтінде 68 таңба-әріп бар, оның 30 таңба-әрпі анық көрінбейді. Таңба-әріптері Енисей бітіктастарына өте ұқсас.


биіктігі – 123 см, ұзындығы – 50 см


1955 ж. моңғол археологы Ц.Доржсүрэн тапқан 251 . Ол бітіктастарды алғаш тапқан сәтін былайша сипаттайды: « ... жергілікті тұрғындар айтқан «жазу белгісі бар ескерткішті » іздеуге шықтық, тіпті адасып та кеттік, әйтеуір әрең дегенде таптық. Ол жер Түргэн сұмыны Хар Ус деген жердегі «Долоогодойн бейіті» деп аталатын жазулы ескерткішті екі ірі қорған екен. Жергілікті тұрғындардың «Долоогодойн бейіті» деп не себептен атайтынын білетін жан табылмады. Екі қорған да өзен суының тасымен үйіп жасалған екен. Алдыңғы үлкен қорған биіктігі 2 м. Шеңбері 20 м. Қорғанның төрт бұрышында әрқайсысының биіктігі 1 метр, төрт қызыл гранит тас орнатылған. Шығыс жақтағы тас 57 сөзден тұратын 8 жол ұйғыр жазулы ескерткіш екен.

Ал, артқы жақтағы кішігірім қорғанның биіктігі 1м., шеңбері 17,5 м. Қорғанның күн шығыс бетінде Орхон-енисей әрпімен жазылған 4 жол қызыл гранит ескерткіш орнатылған . Біз фотосуретке түсіріп, ескерткіштің жазуын көшіріп алып, аталмыш екі ескерткішті Увс аймағы өлкетану музейіне тапсырдық. Ұйғыр жазулы ескерткіштің жазуы өте жақсы сақталынған. Орхон-енисей жазулы ескерткіштің тұстары кетіліп көмескіле бастағандықтан оның оқылуы да қиын. Біз 1956 жылы аталмыш екі қорғанда археологиялық қазба жүргізгенбіз, алайда материалдық қандай да бір зат табылмады ».

Бұл бітіктастың мәтіні жайында бұрын-соңды зерттеу жүргізілмеген. Бітіктастағы мәтіннің таңба-әріптері тым өшіп кеткен. Оның үстіне кезінде музей қызметкерлері ақ бояумен таңба-әріптерін айқындамақшы болып жөн-жосықсыз бояғандықтан мәтіннің оқылуы қиынға соғады.


  Н.Базылхан "Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Ениесей, Талас)" //"Қазақстан тарихы түркі тілді деректемелерде" атты сериясы бойынша. II том. - Алматы: Дайк-пресс, 2005. - Б.160-161.

1.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (1)
2.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (2)
3.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (3)
Электронды тарихи-мәдени қордың негізі "Мәдени мұра" мемлекеттік бағдарламасының "Шығыстану секциясы" Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институты тарапынан 2005 жарияланған "Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері" сериясының 2-томы "Н.Базылхан "Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Ениесей, Талас)" Алматы: Дайк-Пресс. 2005, 252 б. +144 бет жапсырма" атты ғылыми еңбек болды. Ғылыми редакторлары: т.ғ.д., проф. М.Қ.Әбусейтова,
ф.ғ.д., проф.Б.Бұхатұлы.
Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының директоры т.ғ.д., проф. Меруерт Қуатқызы Әбусейтоваға көрсеткен көмегі үшін алғыс білдіреміз.

 

қазрусeng
© Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университет.
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті тапсырысы бойынша жүргізілген
"Жазба және этноархеологиялық деректемелер бойынша қазақ тілінің тарихи-мәдени ақпарат көздерін жасау" жұмысы шеңберінде жасалған.